OpenStax va Khan Academy ma’lumotlariga ko’ra, xarajatlar xuddi daromadlar kabi, lekin teskari yo’nalishda ishlaydi. Ba’zan siz naqd pulni darhol to’laysiz. Boshqa paytlarda esa, siz hisobni (chekni) olasiz, elektr yoki xizmatdan foydalanasiz va keyinroq to’lashga va’da berasiz. Ushbu ikkinchi tur Kreditorlik Qarzlari (Accounts Payable) deb ataladigan majburiyatni yaratadi. Bu farqni tushunish sizga ijarachi yoki yetkazib beruvchiga tegishli bo’lgan pulni tasodifan ishlatib yubormaslikni kafolatlaydi.
Asosiy Tushunchalar
1. Xarajatni Tan Olish Tamoyili Ushbu qoida shuni anglatadiki, xarajatlar ular yuzaga kelgan (ishlatilgan) davrda yozilishi shart.
Agar siz oktyabr oyida elektr energiyasidan foydalansangiz, to’lovni noyabrda qilsangiz ham, xarajat oktyabr oyiga tegishli bo’ladi.
2. Naqd Xarajatlar Bu oddiy operatsiya. Siz iste’mol qilinadigan narsani (masalan, tozalash vositalari) sotib olasiz yoki to’lovni darhol to’laysiz.
Provodka: Siz maxsus Xarajat hisobini Debet qilasiz (chunki Xarajatlar Chap tomonda oshadi) va Naqd pulni Kredit qilasiz (chunki Aktiv O’ng tomonda kamayadi).
3. Nasiya Xarajatlar (Kreditorlik Qarzlari) Bu siz hisob-fakturani olganingizda, lekin to’lovni kutib turganingizda sodir bo’ladi. Bu kommunal xizmatlar va yetkazib beruvchilar uchun juda keng tarqalgan.
Majburiyat: Siz hali naqd pul to’lamaganingiz uchun sizda qarz bor. Bu Kreditorlik Qarzlari deb ataladigan majburiyatni yaratadi.
Provodka: Siz Xarajatni Debet qilasiz (xarajatni hozir yozish uchun) va Kreditorlik Qarzlarini Kredit qilasiz (qarz borligini ko’rsatish uchun).
O’zbek Biznesidan Misollar
Keling, “Toshkent Burger” nomli burger restoraniga egalik qiluvchi Jamshidni kuzatamiz.
1-Misol: Ijarani To’lash (Naqd Operatsiya) 1-noyabr kuni bino egasi oy uchun ijarani olishga keladi. Jamshid unga 5,000,000 so’m naqd pul beradi.
Tahlil: Biznes joydan foydalandi (Xarajat) va darhol naqd pul yo’qotdi.
Jurnal Provodkasi:
Sana: 1-noyabr
Debet: Ijara Xarajati (5,000,000 so’m)
Kredit: Naqd Pul (5,000,000 so’m)
Izoh: Noyabr oyi uchun ijara to’landi.
2-Misol: Elektr To’lovi (Hisoblash Operatsiyasi) 30-noyabr kuni Jamshidga 1,500,000 so’mlik elektr to’lovi keldi. Hisobda to’lov 10-dekabrgacha amalga oshirilishi kerakligi yozilgan. Jamshid bugun to’lamaydi, lekin u xarajatni yozishi shart, chunki u elektrni noyabr oyida ishlatgan.
Tahlil: Xarajat noyabrda sodir bo’ldi. Naqd pul hali ketgani yo’q.
Jurnal Provodkasi (Hisob kelganda):
Sana: 30-noyabr
Debet: Kommunal Xarajatlar (1,500,000 so’m)
Kredit: Kreditorlik Qarzlari (1,500,000 so’m)
Izoh: Noyabr elektr to’lovi qayd etildi.
3-Misol: Qarzni To’lash 10-dekabr kuni Jamshid bank ilovasi orqali elektr to’lovini to’laydi.
Tahlil: Bu yangi xarajat emas. Biz xarajatni allaqachon noyabr oyida yozib bo’lganmiz. Bu shunchaki qarzni uzishdir. Biz Majburiyatni kamaytiramiz va Naqd pulni kamaytiramiz.
Jurnal Provodkasi:
Sana: 10-dekabr
Debet: Kreditorlik Qarzlari (1,500,000 so’m)
Kredit: Naqd Pul (1,500,000 so’m)
Izoh: Elektr to’lovi to’landi.
Xulosa Xarajatlar — bu biznes o’z faoliyatini yuritish uchun yoqadigan “yonilg’i”dir. Ushbu yonilg’i uchun hozir (Naqd) yoki keyinroq (Kreditorlik Qarzlari) to’lashingizdan qat’i nazar, xarajat ishlatilgan paytda yozilishi kerak. Wikipedia ta’kidlaganidek, Kreditorlik Qarzlarini aniq kuzatib borish yetkazib beruvchilar bilan yaxshi munosabatlarni saqlash uchun juda muhimdir. Agar nima qarzingiz borligini unutsangiz, chiroqlaringiz o’chirilishi yoki yetkazib beruvchilar burgerlaringiz uchun go’sht olib kelishdan bosh tortishi mumkin.
Foydalanilgan Adabiyotlar
OpenStax. (2019). “Recording Expenses.” Principles of Financial Accounting. OpenStax CNX. (Creative Commons litsenziyasi).
Khan Academy. (n.d.). “Accounts Payable and Expenses.” Khan Academy Finance. (Creative Commons litsenziyasi).
Wikipedia Contributors. (2024). “Accounts payable.” Wikipedia, The Free Encyclopedia. (Creative Commons litsenziyasi).
Boblar
**Eslatma**
Ushbu maqola AI vositalari yordamida yaratilgan, lekin barcha mazmun inson tomonidan ko’rib chiqildi va tasdiqlandi. Ma’lumotlar faqat o’quv maqsadlarida taqdim etiladi.