O’zingizni boyroq ko’rsatish uchun kattaroq raqamni yozishni xohlashingiz mumkin. Biroq, buxgalteriyada bu odat taqiqlanadi. Bu qoida Tannarx Tamoyili (yoki Tarixiy Qiymat Tamoyili) deb ataladi. OpenStax va Khan Academy ma’lumotlariga ko’ra, buxgalteriya yozuvlari fikrlarga emas, balki faktlarga asoslanishi kerak. Bu tamoyil biznes egalarining o’z boyliklari haqida yolg’on gapirishlariga to’sqinlik qiluvchi to’siqdir.
Asosiy Tushunchalar
1. Tannarx Tamoyili (Tarixiy Qiymat) Ushbu tamoyilga ko’ra, aktiv buxgalteriya yozuvlarida uni sotib olish uchun to’langan aniq narxda qayd etilishi shart. Hatto vaqt o’tishi bilan narsaning qiymati oshib ketsa ham, bu raqam o’zgarmasdan qoladi.
Nima uchun? Chunki tannarx obyektivdir (xolisdir). Sizda aniq qancha to’laganingizni isbotlovchi chek, bank o’tkazmasi yoki shartnoma bor. Bu bahslashib bo’lmaydigan faktdir.
2. Adolatli Qiymat (Bozor Qiymati) Adolatli qiymat — bu aktivni bugungi kunda sotishingiz mumkin bo’lgan taxminiy narxdir.
Nima uchun bu xavfli: Adolatli qiymat subyektivdir. Siz eski yuk mashinangizni 100 million so’m turadi deb o’ylashingiz mumkin, lekin xaridor uni faqat 50 millionga baholashi mumkin. Agar bizneslarga o’z aktivlari qiymatini taxmin qilishga ruxsat berilsa, ba’zi menejerlar banklardan kattaroq kredit olish uchun o’z raqamlarini sun’iy ravishda oshirib ko’rsatishlari mumkin.
3. Ishonchlilik va Dolzarblik Buxgalteriya dolzarblikdan (joriy qiymat) ko’ra ishonchlilikni (faktlar) ustun qo’yadi. Binoingiz bugun qancha turishini bilish qiziq bo’lishi mumkin, ammo bank uchun siz aslida qancha pul sarflaganingizni bilish muhimroqdir.
O’zbek Biznesidan Misollar
1-Misol: Chorsudagi Do’kon (Ko’chmas Mulk) Dilshodning Chorsu bozori yaqinida kichik ziravorlar do’koni bor.
Fakt: U do’kon binosini 2010-yilda 100,000,000 so’mga sotib olgan.
Fikr: Bugun, 2025-yilda, ko’chmas mulk agenti unga joylashuv a’lo ekanligini va do’kon 1,000,000,000 so’m turishini aytdi.
Buxgalteriya Yondashuvi: Dilshod buxgalteridan Balans hisobotini oladi. Unda “Bino” 100,000,000 so’m deb ko’rsatilgan. Dilshodning jahli chiqadi. “Mening do’konim bundan o’n barobar qimmat!” deydi u. Buxgalter tushuntiradi: “Biz Tannarx Tamoyiliga amal qilamiz. Raqamni faqat binoni haqiqatdan ham sotsangizgina o’zgartiramiz. Ungacha, bu 1 milliard shunchaki taxmin. Agar ertaga bozor qulasa, bu qiymat yo’qoladi. Siz to’lagan 100 million esa hech qachon o’zgarmaydigan tarixiy faktdir.”
2-Misol: Eski Mashina (Amortizatsiya) Nargiza yetkazib berish biznesi uchun 60,000,000 so’mga ishlatilgan Damas sotib oldi. U yaxshi kelishuv qildi; aslida mashina bozorda 70,000,000 so’m turadi.
Yozuv: U mashinani 70 million (bozor narxi) emas, balki 60,000,000 so’m (o’zi to’lagan narx) deb yozishi kerak.
Natija: Agar u mashinani 70 million deb yozsa, u o’zi hech qachon ishlab topmagan 10 million “foyda”ni yozgan bo’lardi. Buxgalteriya savdo amalga oshmaguncha foydani yozishni taqiqlaydi.
Xulosa Tannarx Tamoyili buxgalteriyaning langaridir. U moliyaviy hisobotlarni reallikdan uzoqlashib ketishdan saqlaydi. “Adolatli Qiymat” ba’zan aksiyalar (aniq kunlik narxga ega) kabi maxsus narsalar uchun ishlatilsa-da, yer, binolar va uskunalar kabi ko’plab biznes aktivlari o’zining asl sotib olish narxida qolishi kerak. Bu investor yoki bank xodimi o’zbek kompaniyasining daftarlariga qaraganida, egasining optimistik orzularini emas, balki tekshirilishi mumkin bo’lgan cheklarni ko’rishini ta’minlaydi.
Foydalanilgan Adabiyotlar
OpenStax. (2019). “The Historical Cost Principle.” Principles of Financial Accounting. OpenStax CNX. (Creative Commons litsenziyasi).
Khan Academy. (n.d.). “Cost vs. Fair Value.” Khan Academy Finance. (Creative Commons litsenziyasi).
Wikipedia Contributors. (2024). “Historical cost.” Wikipedia, The Free Encyclopedia. (Creative Commons litsenziyasi).
Boblar
**Eslatma**
Ushbu maqola AI vositalari yordamida yaratilgan, lekin barcha mazmun inson tomonidan ko’rib chiqildi va tasdiqlandi. Ma’lumotlar faqat o’quv maqsadlarida taqdim etiladi.